- 22 października 2026 r. Sejm uchwalił ustawę, która bez wyroku sądu cofa na poprzednie stanowiska albo pozbawia urzędu sędziów powołanych od 2018 r.
- Ustawa jest rażąco sprzeczna z art. 180 Konstytucji, który dopuszcza złożenie sędziego z urzędu lub przeniesienie na inne stanowisko wbrew jego woli wyłącznie na mocy orzeczenia sądu, a ponadto narusza m.in. art. 2, 32, 45 i 179 Konstytucji.
- Najbardziej rażący jest zakres ustawy – obejmujący sędziów powołanych na podstawie uchwał KRS przyjętych od 7 marca 2018 r. do 15 maja 2026 r. Tymczasem nowy skład KRS, funkcjonujący od 16 maja, został wybrany na dokładnie takich samych zasadach jak składy wybrane w 2018 i 2022 r.
- Wad ustawy nie da się usunąć poprawkami. Senat powinien ją odrzucić, a jeśli tego nie zrobi – konieczne będzie weto Prezydenta.
22 października 2026 r. Sejm uchwalił ustawę o przywróceniu prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego na podstawie prawa przez uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa podjętych w latach 2018–2026 (druk nr 2107). Za głosowało 231 posłów, przeciw – 200. Uchwalony tekst rozpatrzy teraz Senat.
Jak szczegółowo pisaliśmy już w lutym, projekt jest sprzeczny z Konstytucją w samej swojej istocie, na co zwracaliśmy uwagę także podczas wysłuchania publicznego w Sejmie. W toku prac parlamentarnych nic się w tym zakresie nie zmieniło – przyjęte poprawki dotyczyły wyłącznie kwestii pobocznych, takich jak zasady delegowania sędziów.
Ustawa wprost narusza art. 180 Konstytucji
Istota ustawy jest zawarta w jej art. 2 ust. 1, który z mocy ustawy pozbawia mocy prawnej uchwały KRS o przedstawieniu wniosków o powołanie sędziów. Konsekwencje tego założenia zostały wprost opisane w art. 3 i 5, zgodnie z którymi sędziowie, którzy przed powołaniem na obecne stanowiska orzekali w sądzie niższego szczebla, wracają na poprzednio zajmowane stanowisko. Z kolei ci sędziowie, którzy przeszli do zawodu z innych profesji prawniczych, tracą swój urząd z dniem wejścia ustawy w życie.
Oba te rozwiązania są oczywiście wprost sprzeczne z art. 180 Konstytucji, który stanowi jednoznacznie:
1. Sędziowie są nieusuwalni.
2. Złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu, przeniesienie do innej siedziby lub na inne stanowisko wbrew jego woli może nastąpić jedynie na mocy orzeczenia sądu i tylko w przypadkach określonych w ustawie.
Orzeczenie sądu ustawa zastępuje obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości w „Monitorze Polskim” (art. 14), od którego nie przysługuje skarga do sądu administracyjnego. Odwołanie do SN – w terminie dwóch tygodni, bez możliwości przywrócenia – nie wstrzymuje przy tym skutków ustawy (art. 15).
Naruszenie prerogatywy Prezydenta i podważenie pewności prawa
Powyższe rozwiązanie nie jest jednak jedynym niekonstytucyjnym pomysłem zawartym w ustawie. W art. 42–44 oraz art. 46 pkt 10 narzuca ona Prezydentowi trzymiesięczny termin na powołanie sędziów od momentu przedstawienia wniosku KRS o powołanie. Tymczasem analogiczne rozwiązanie zostało już uznane za sprzeczne z art. 179 oraz art. 2 Konstytucji w wyroku TK z 5 czerwca 2012 r. (K 18/09). Trybunał zakwestionował w nim miesięczny termin na powołanie sędziego, przewidziany wówczas w art. 55 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych – czyli w tym samym przepisie, w którym art. 43 uchwalonej ustawy wprowadza obecnie termin trzymiesięczny. W uzasadnieniu wyroku TK stwierdził przy tym, że:
[…] rola Prezydenta w procedurze nominacyjnej nie sprowadza się tylko do roli „notariusza”, potwierdzającego podejmowane gdzie indziej decyzje […], lecz dokonuje on samodzielnej oceny przedstawionych mu kandydatur i w konsekwencji może odmówić uwzględnienia wniosku KRS. Należy mu przyznać prawo odmowy spełnienia wysuniętych wniosków, jeżeli jego zdaniem sprzeciwiałyby się one wartościom, na straży których postawiła go Konstytucja […].
A przecież ustawowy termin ma sprowadzić Prezydenta właśnie do roli notariusza – i to w sytuacji, w której będzie musiałby rozpatrzyć wnioski nowej KRS o obsadzenie wszystkich stanowisk zwolnionych z mocy ustawy!
Ustawa w art. 33–36 oraz art. 39 dopuszcza również możliwość uchylania prawomocnych orzeczeń wydanych przez sędziów objętych zakresem ustawy, co budzi oczywiste wątpliwości z punktu widzenia zasady stabilności obrotu prawnego (wywodzonej z art. 2 Konstytucji). Przesłanki możliwości tego uchylania są ustalone przy tym w sposób mocno wątpliwy, bezpodstawnie różnicujący status orzeczeń sądów powszechnych, wojskowych i wojewódzkich sądów administracyjnych – których uchylenie wymaga co do zasady wcześniejszego zakwestionowania składu sądu albo skargi do ETPC – oraz orzeczeń Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, które uchyla się na sam wniosek strony.
Te same przepisy, inne skutki – absurdalne zawężenie art. 1
Najbardziej jednak rażącym dowodem czysto politycznych intencji ustawodawcy, nieliczącego się z wymogami Konstytucji, jest art. 1 ustawy. Według pierwotnego projektu rządowego, jego zakres miał dotyczyć:
uchwał, podjętych w latach 2018–2025 w sprawach indywidualnych przez Krajową Radę Sądownictwa, ukształtowaną na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3).
Sęk w tym, że skład KRS wybrany przez obecną większość rządzącą w maju 2026 r. został wybrany – tak samo jak dwa poprzednie – właśnie na podstawie tych samych przepisów, obowiązujących od 2018 roku. Żeby spróbować obejść ten niezaprzeczalny fakt, w ustawie przyjętej przez Sejm art. 1 brzmi:
Ustawa reguluje skutki uchwał podjętych w sprawach indywidualnych przez Krajową Radę Sądownictwa w okresie od 7 marca 2018 r. do 15 maja 2026 r.
Czy 16 maja 2026 r. stan prawny dotyczący sposobu wyboru KRS zmienił się w jakikolwiek sposób? Bynajmniej! Jedynym celem przyjęcia akurat takiego przepisu jest więc zróżnicowanie sytuacji między sędziami powołanymi na wniosek KRS w składzie wybranym w 2026 r. względem dwóch poprzednich składów – bez żadnych podstaw prawnych ku temu! Takie różnicowanie identycznych sytuacji prawnych jest w sposób oczywisty sprzeczne z zakazem dyskryminacji, o którym mowa w art. 32 Konstytucji, i nie może być akceptowalne w demokratycznym państwie prawnym.
Podsumowanie
Ustawę rozpatruje obecnie Senat. Jak jednak wskazano wyżej – sama jej istota jest tak drastycznie sprzeczna z wieloma przepisami Konstytucji (zwłaszcza art. 32, 179 i 180), że nie da się jej naprawić żadnymi poprawkami. Senat powinien ją zatem odrzucić w całości, czego jednak – zważywszy na to, że obecna koalicja ma w nim większość – trudno się spodziewać. W takiej sytuacji konieczne będzie weto Prezydenta Karola Nawrockiego – które zresztą najpewniej nastąpi, bowiem Prezydent wielokrotnie zapowiadał, że nie będzie się godził na podważanie statusu sędziów wybranych zgodnie z Konstytucją ani na podważanie jego prerogatyw.
Wszystkie zarzuty sformułowane przez nas w analizie z lutego zachowują zatem swoją aktualność, zwłaszcza że żaden z nich nie doczekał się merytorycznej odpowiedzi ze strony rządu ani stojącej za nim większości. Podobne głosy płynęły zresztą również z zupełnie innych środowisk, w tym zwłaszcza z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Większość rządząca nie uwzględniła jednak żadnego z nich.
Wobec powyższego należy w tym miejscu raz jeszcze podkreślić, że ustawa, która usuwa sędziów z urzędu bez wyroku sądu – otwarcie łamiąc art. 180 Konstytucji i stanowiąc bezprecedensowy zamach na niezależność i niezawisłość władzy sądowniczej – nie może wejść w życie – i jesteśmy pewni, że nie wejdzie. Prace nad nią należy więc uznać za wyjątkowo bezproduktywne marnowanie czasu posłów, senatorów i wreszcie samego Prezydenta, który na szczęście będzie miał w tej sprawie ostatnie słowo. Gdyby jednak rząd rzeczywiście przejmował się praworządnością, tak wadliwy projekt nigdy nie trafiłby na biurko Prezydenta i nie zabierałby mu uwagi, którą można by poświęcić sprawom naprawdę istotnym z punktu widzenia dobra wspólnego.
Źródło ilustracji: iStock.



