Sejm przyjął niekonstytucyjną ustawę, przewidującą złożenie sędziów z mocy ustawy

  • 22 października 2026 r. Sejm uchwalił ustawę, która bez wyroku sądu cofa na poprzednie stanowiska albo pozbawia urzędu sędziów powołanych od 2018 r.
  • Ustawa jest rażąco sprzeczna z art. 180 Konstytucji, który dopuszcza złożenie sędziego z urzędu lub przeniesienie na inne stanowisko wbrew jego woli wyłącznie na mocy orzeczenia sądu, a ponadto narusza m.in. art. 2, 32, 45 i 179 Konstytucji.
  • Najbardziej rażący jest zakres ustawy – obejmujący sędziów powołanych na podstawie uchwał KRS przyjętych od 7 marca 2018 r. do 15 maja 2026 r. Tymczasem nowy skład KRS, funkcjonujący od 16 maja, został wybrany na dokładnie takich samych zasadach jak składy wybrane w 2018 i 2022 r.
  • Wad ustawy nie da się usunąć poprawkami. Senat powinien ją odrzucić, a jeśli tego nie zrobi – konieczne będzie weto Prezydenta.

22 października 2026 r. Sejm uchwalił ustawę o przywróceniu prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego na podstawie prawa przez uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa podjętych w latach 2018–2026 (druk nr 2107). Za głosowało 231 posłów, przeciw – 200. Uchwalony tekst rozpatrzy teraz Senat.

Jak szczegółowo pisaliśmy już w lutym, projekt jest sprzeczny z Konstytucją w samej swojej istocie, na co zwracaliśmy uwagę także podczas wysłuchania publicznego w Sejmie. W toku prac parlamentarnych nic się w tym zakresie nie zmieniło – przyjęte poprawki dotyczyły wyłącznie kwestii pobocznych, takich jak zasady delegowania sędziów.

Ustawa wprost narusza art. 180 Konstytucji

Istota ustawy jest zawarta w jej art. 2 ust. 1, który z mocy ustawy pozbawia mocy prawnej uchwały KRS o przedstawieniu wniosków o powołanie sędziów. Konsekwencje tego założenia zostały wprost opisane w art. 3 i 5, zgodnie z którymi sędziowie, którzy przed powołaniem na obecne stanowiska orzekali w sądzie niższego szczebla, wracają na poprzednio zajmowane stanowisko. Z kolei ci sędziowie, którzy przeszli do zawodu z innych profesji prawniczych, tracą swój urząd z dniem wejścia ustawy w życie.

Oba te rozwiązania są oczywiście wprost sprzeczne z art. 180 Konstytucji, który stanowi jednoznacznie:

1. Sędziowie są nieusuwalni.

2. Złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu, przeniesienie do innej siedziby lub na inne stanowisko wbrew jego woli może nastąpić jedynie na mocy orzeczenia sądu i tylko w przypadkach określonych w ustawie.

Orzeczenie sądu ustawa zastępuje obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości w „Monitorze Polskim” (art. 14), od którego nie przysługuje skarga do sądu administracyjnego. Odwołanie do SN – w terminie dwóch tygodni, bez możliwości przywrócenia – nie wstrzymuje przy tym skutków ustawy (art. 15).

Naruszenie prerogatywy Prezydenta i podważenie pewności prawa

Powyższe rozwiązanie nie jest jednak jedynym niekonstytucyjnym pomysłem zawartym w ustawie. W art. 42–44 oraz art. 46 pkt 10 narzuca ona Prezydentowi trzymiesięczny termin na powołanie sędziów od momentu przedstawienia wniosku KRS o powołanie. Tymczasem analogiczne rozwiązanie zostało już uznane za sprzeczne z art. 179 oraz art. 2 Konstytucji w wyroku TK z 5 czerwca 2012 r. (K 18/09). Trybunał zakwestionował w nim miesięczny termin na powołanie sędziego, przewidziany wówczas w art. 55 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych – czyli w tym samym przepisie, w którym art. 43 uchwalonej ustawy wprowadza obecnie termin trzymiesięczny. W uzasadnieniu wyroku TK stwierdził przy tym, że:

[…] rola Prezydenta w procedurze nominacyjnej nie sprowadza się tylko do roli „notariusza”, potwierdzającego podejmowane gdzie indziej decyzje […], lecz dokonuje on samodzielnej oceny przedstawionych mu kandydatur i w konsekwencji może odmówić uwzględnienia wniosku KRS. Należy mu przyznać prawo odmowy spełnienia wysuniętych wniosków, jeżeli jego zdaniem sprzeciwiałyby się one wartościom, na straży których postawiła go Konstytucja […].

A przecież ustawowy termin ma sprowadzić Prezydenta właśnie do roli notariusza – i to w sytuacji, w której będzie musiałby rozpatrzyć wnioski nowej KRS o obsadzenie wszystkich stanowisk zwolnionych z mocy ustawy!

Ustawa w art. 33–36 oraz art. 39 dopuszcza również możliwość uchylania prawomocnych orzeczeń wydanych przez sędziów objętych zakresem ustawy, co budzi oczywiste wątpliwości z punktu widzenia zasady stabilności obrotu prawnego (wywodzonej z art. 2 Konstytucji). Przesłanki możliwości tego uchylania są ustalone przy tym w sposób mocno wątpliwy, bezpodstawnie różnicujący status orzeczeń sądów powszechnych, wojskowych i wojewódzkich sądów administracyjnych – których uchylenie wymaga co do zasady wcześniejszego zakwestionowania składu sądu albo skargi do ETPC – oraz orzeczeń Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, które uchyla się na sam wniosek strony.

Te same przepisy, inne skutki – absurdalne zawężenie art. 1

Najbardziej jednak rażącym dowodem czysto politycznych intencji ustawodawcy, nieliczącego się z wymogami Konstytucji, jest art. 1 ustawy. Według pierwotnego projektu rządowego, jego zakres miał dotyczyć:

uchwał, podjętych w latach 2018–2025 w sprawach indywidualnych przez Krajową Radę Sądownictwa, ukształtowaną na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3).

Sęk w tym, że skład KRS wybrany przez obecną większość rządzącą w maju 2026 r. został wybrany – tak samo jak dwa poprzednie – właśnie na podstawie tych samych przepisów, obowiązujących od 2018 roku. Żeby spróbować obejść ten niezaprzeczalny fakt, w ustawie przyjętej przez Sejm art. 1 brzmi:

Ustawa reguluje skutki uchwał podjętych w sprawach indywidualnych przez Krajową Radę Sądownictwa w okresie od 7 marca 2018 r. do 15 maja 2026 r.

Czy 16 maja 2026 r. stan prawny dotyczący sposobu wyboru KRS zmienił się w jakikolwiek sposób? Bynajmniej! Jedynym celem przyjęcia akurat takiego przepisu jest więc zróżnicowanie sytuacji między sędziami powołanymi na wniosek KRS w składzie wybranym w 2026 r. względem dwóch poprzednich składów – bez żadnych podstaw prawnych ku temu! Takie różnicowanie identycznych sytuacji prawnych jest w sposób oczywisty sprzeczne z zakazem dyskryminacji, o którym mowa w art. 32 Konstytucji, i nie może być akceptowalne w demokratycznym państwie prawnym.

Podsumowanie

Ustawę rozpatruje obecnie Senat. Jak jednak wskazano wyżej – sama jej istota jest tak drastycznie sprzeczna z wieloma przepisami Konstytucji (zwłaszcza art. 32, 179 i 180), że nie da się jej naprawić żadnymi poprawkami. Senat powinien ją zatem odrzucić w całości, czego jednak – zważywszy na to, że obecna koalicja ma w nim większość – trudno się spodziewać. W takiej sytuacji konieczne będzie weto Prezydenta Karola Nawrockiego – które zresztą najpewniej nastąpi, bowiem Prezydent wielokrotnie zapowiadał, że nie będzie się godził na podważanie statusu sędziów wybranych zgodnie z Konstytucją ani na podważanie jego prerogatyw.

Wszystkie zarzuty sformułowane przez nas w analizie z lutego zachowują zatem swoją aktualność, zwłaszcza że żaden z nich nie doczekał się merytorycznej odpowiedzi ze strony rządu ani stojącej za nim większości. Podobne głosy płynęły zresztą również z zupełnie innych środowisk, w tym zwłaszcza z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Większość rządząca nie uwzględniła jednak żadnego z nich.

Wobec powyższego należy w tym miejscu raz jeszcze podkreślić, że ustawa, która usuwa sędziów z urzędu bez wyroku sądu – otwarcie łamiąc art. 180 Konstytucji i stanowiąc bezprecedensowy zamach na niezależność i niezawisłość władzy sądowniczej – nie może wejść w życie – i jesteśmy pewni, że nie wejdzie. Prace nad nią należy więc uznać za wyjątkowo bezproduktywne marnowanie czasu posłów, senatorów i wreszcie samego Prezydenta, który na szczęście będzie miał w tej sprawie ostatnie słowo. Gdyby jednak rząd rzeczywiście przejmował się praworządnością, tak wadliwy projekt nigdy nie trafiłby na biurko Prezydenta i nie zabierałby mu uwagi, którą można by poświęcić sprawom naprawdę istotnym z punktu widzenia dobra wspólnego.

Źródło ilustracji: iStock.

Przegląd prywatności
Obserwator Praworządności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.

Niezbędne ciasteczka

Niezbędne ciasteczka powinny być zawsze włączone, abyśmy mogli zapisać twoje preferencje dotyczące ustawień ciasteczek.

Analityka

Ciasteczka te wspomagają mechanizmy analityczne śledzące odwiedzane strony i podejmowane interakcje, śledzące czas spędzony na stronie oraz zwiększające jakość danych funkcji statystycznych. Włączenie tych ciasteczek pomaga nam ulepszać nasze strony internetowe.

Marketing

Ciasteczka te wspomagają śledzenie efektywności naszych kampanii marketingowych. Włączenie tych ciasteczek pomaga nam lepiej dostosowywać nasze kampanie reklamowane do naszych odbiorców.