Bezprawie rządu dotknie obywateli – NSA odmawia możliwości wznowienia postępowania w wypadku nieopublikowania wyroku TK

  • 26 października 2026 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów pozostawił bez rozpoznania zagadnienie prawne dotyczące wznowienia postępowania na podstawie nieopublikowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
  • NSA uznał, że wyrok TK nieopublikowany w Dzienniku Ustaw nie wszedł w życie i tym samym – dopóki nie zostanie opublikowany – nie może być podstawą wznowienia postępowania.
  • Skutki orzeczenia mogą być drastyczne dla zwykłych obywateli – takich jak ofiary tzw. ulgi meldunkowej, które od ponad roku czekają na opublikowanie korzystnego dla nich wyroku TK.
  • Rozstrzygnięcie NSA potwierdza trafność postulatu z raportu Ordo Iuris „Jak wyjść z kryzysu praworządności”: aby uchronić obywateli przed utratą prawa do wznowienia postępowań, ustawodawca musi zawiesić bieg terminów maksymalnych na wznowienie do czasu publikacji wyroków TK.

Od marca 2024 r. rząd Donalda Tuska nie publikuje żadnych wyroków TK, mimo iż jest to jego konstytucyjnym obowiązkiem. Dotyczy to zarówno spraw związanych z poważnymi sporami ustrojowymi, mającymi swój ciężar polityczny, jak i spraw zupełnie niekontrowersyjnych, dotyczących praw obywateli, takich jak tzw. ulga meldunkowa (uzależnienie zwolnienia z podatku przy sprzedaży mieszkania od zameldowania w nim) czy zasady obliczania emerytur osób, które wcześniej pobierały świadczenia emerytalne. Trybunał Konstytucyjny wydał w międzyczasie wyrok, w którym wskazał, że brak publikacji wyroku nie zmienia tego, że przepis jest niekonstytucyjny i nie powinien być stosowany przez żadne sądy ani inne organy. Wątpliwości budziło jednak to, jak wyrok ten odnosi się do możliwości wznawiania postępowań – przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, Kodeksu postępowania administracyjnego i Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, odczytywane literalnie, wymagają wejścia w życie wyroku, a to – znowu w świetle literalnego odczytania tekstu Konstytucji – następuje po publikacji. Z tego też powodu Instytut Ordo Iuris przedstawił już niemal rok temu postulat takiej zmiany w przepisach, która chroniłaby obywateli przed negatywnymi skutkami niepublikowania orzeczeń TK – w zakresie możliwości wznawiania postępowań.

Tymczasem nad sprawą niespodziewanie pochylił się Naczelny Sąd Administracyjny. Niestety – jego działania sprawiły, że postulat Instytutu stał się tym bardziej aktualny. Oto bowiem w poniedziałek 26 października 2026 r. NSA w poszerzonym, siedmioosobowym składzie zajął się pytaniem, od którego zależy los tysięcy spraw: czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego, którego rząd Donalda Tuska nie opublikował w Dzienniku Ustaw, może być podstawą wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego. Z formalnego punktu widzenia odpowiedź nie została udzielona – zagadnienie prawne pozostawiono bez rozpoznania. W ustnych motywach rozstrzygnięcia sędzia sprawozdawca powiedział jednak wystarczająco dużo, by obywatele mieli powody do poważnego niepokoju.

Odpowiedzi formalnie nie ma, są jednak motywy, które podważają wyrok TK

Sprawa o sygnaturze III FPS 2/26 trafiła do składu siedmiu sędziów na podstawie postanowienia NSA z 12 czerwca 2026 r. (III FSK 551/26). Pytanie dotyczyło tego, czy art. 272 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 190 ust. 4 i art. 8 ust. 2 Konstytucji może stanowić podstawę wznowienia postępowania także wtedy, gdy wyrok TK dotyczy przepisów o badaniu niezawisłości i bezstronności sędziego. Jak szeroko relacjonują media, NSA uznał, że zagadnienie nie spełniało przesłanek z art. 269 § 1 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, i w podjętej uchwale pozostawił je bez rozpoznania. Pisemnego uzasadnienia jeszcze nie opublikowano.

Gdyby na tym poprzestano, można by krytykować zachowawczość NSA, który, chwytając się kwestii formalnych, odmówił udzielenia odpowiedzi na pytanie, na którą – o czym szerzej niżej – czeka wielu obywateli. Sędzia sprawozdawca Stanisław Bogucki przedstawił jednak w ustnych motywach tezy, które w istocie przesądzają sedno sporu. Według relacji medialnych NSA stwierdził, że w wypadku wyroku TK:

[…] wymóg opublikowania ma nie tylko charakter techniczny, ale stanowi konstytucyjny warunek jego wejścia w życie.

Sąd dodał, że do czasu ogłoszenia w dzienniku urzędowym wyrok TK nie uzyskuje:

przymiotu skuteczności normatywnej

– a skoro nie wszedł w życie, to nie rozpoczął biegu termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Nie zaistniało bowiem, jak to ujęto:

zdarzenie prawne inicjujące ten bieg.

Co więcej, sędzia sprawozdawca wskazał, że sądy mogą nadal stosować tzw. test niezawisłości sędziego, o którym mowa w art. 5a Prawa o ustroju sądów administracyjnych – i to mimo że Trybunał uznał ten przepis za niezgodny z Konstytucją.

NSA wprost zanegował tezę Trybunału o technicznym charakterze publikacji wyroku

Stanowisko NSA dotyczące znaczenia czynności publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest – niestety – rażąco sprzeczne z orzecznictwem TK. We wspomnianym już wyroku z 23 września 2025 r. (P 3/25), o którym pisaliśmy szczegółowo, TK stwierdził, że Prezes Rady Ministrów nie ma kompetencji do oceny skuteczności orzeczeń Trybunału, a zaniechanie ich publikacji jest działaniem contra legem. Trybunał podkreślił przy tym jednoznacznie, że:

[…] ogłoszenie wyroku TK we właściwym dzienniku promulgacyjnym ma charakter jedynie czynności technicznej […].

Nie jest to zresztą pogląd nowy. Podobne stanowisko Trybunał zajął już w wyroku z 9 marca 2016 r. (K 47/15), wydanym notabene w czasie ostrego sporu z ówczesnym rządem, którego jednym z elementów było właśnie niepublikowanie wyroków. TK uznał wówczas, że skuteczność orzeczenia wiąże się z jego ogłoszeniem na sali rozpraw.

NSA, który na mocy art. 190 ust. 1 Konstytucji jest związany orzeczeniami TK mającymi moc powszechnie obowiązującą, przypisał sobie rolę zarezerwowaną dla TK, wykładając Konstytucję w sposób sprzeczny z dotychczasowym orzecznictwem Trybunału.

O ile istotnie art. 190 ust. 3 Konstytucji – na który powołał się NSA, stwierdzając, że nieopublikowany wyrok TK nie wszedł w życie w rozumieniu tego przepisu – stanowi, że:

Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia […].

– o tyle ust. 2 tego artykułu rysuje odpowiedni kontekst powyższego wymogu:

Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. […]

Ustrojodawca nie pozostawił więc rządowi żadnego luzu decyzyjnego – publikacja jest jego konstytucyjnym obowiązkiem, którego rząd Donalda Tuska od marca 2024 r. bezprawnie nie wykonuje. Uzależnienie skutków wyroku TK od tego, czy i kiedy rząd zechce go wykonać, oznaczałoby zatem przyznanie władzy wykonawczej swoistego weta wobec orzeczeń sądu konstytucyjnego. To z kolei naruszałoby zasadę prawną, zgodnie z którą nikt nie może czerpać korzyści z własnego bezprawia (nullus commodum capere potest de iniuria sua propria).

Kontrowersyjna sprawa sędzi, drastyczne skutki dla obywateli

Zagadnienie wyłoniło się na tle sprawy sędzi NSA Anny Dalkowskiej, byłej wiceminister sprawiedliwości, którą wyłączono od orzekania w kilku sprawach na podstawie wspomnianego już tzw. testu niezawisłości i bezstronności z art. 5a ustawy o ustroju sądów administracyjnych. Sędzia zaskarżyła te przepisy do Trybunału, a ten w wyroku z 25 lutego 2026 r. (SK 68/25) uznał art. 5a za niezgodny m.in. z art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1–2 Konstytucji. Także i ten wyrok rząd zignorował, nie publikując go w Dzienniku Ustaw.

Można zrozumieć, że sprawa ta budzi emocje, gdyż dotyczy osoby, która była istotnym aktorem sporu o reformę ustroju sądownictwa, jak również dotyka szeregu najważniejszych wątków tego sporu.

Po pierwsze jednak należy z całą pewnością podkreślić, że jakiekolwiek kontrowersje w tym zakresie, w tym ewentualna różnica zdań składu orzekającego względem skarżącej co do idealnego kształtu ustroju polskiego wymiaru sprawiedliwości, nie mogą być podstawą do ignorowania przynajmniej dwóch orzeczeń TK (o teście niezawisłości i o publikowaniu orzeczeń).

Po drugie, okoliczności akurat tej sprawy, jakkolwiek kontrowersyjne by były, nie zmieniają faktu, że reguła sformułowana przez sąd nie ma zakresu ograniczonego do sporów o status sędziów. Jeśli nieopublikowany wyrok TK nie może stanowić podstawy wznowienia postępowania, bo nie wszedł w życie, to dotyczy to w równym stopniu każdego innego wyroku TK, którego rząd bezprawnie nie opublikował – w tym tych, na które czekają zwykli obywatele.

Najlepszym tego przykładem są ofiary tzw. ulgi meldunkowej. W wyroku z 9 lipca 2025 r. (SK 64/20) Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie zwolnienia z podatku dochodowego przy sprzedaży mieszkania od zameldowania w nim. Według danych Fundacji Praw Podatnika z lipca 2026 r. bezprawnie pobranego podatku nie odzyskało prawie 19 tys. polskich rodzin. Tymczasem NSA już 8 czerwca 2026 r. odrzucił osiem skarg o wznowienie postępowania w tych sprawach, uznając, że do czasu ogłoszenia wyrok TK nie wywołuje skutków normatywnych.

Jeszcze przed posiedzeniem składu siedmiu sędziów prof. Robert Gwiazdowski zwracał uwagę, że podczas gdy w przedmiotowej sprawie – wpisującej się w spór o ustrój sądownictwa – NSA zadziałał wyjątkowo sprawnie, sprawy ze skarg kasacyjnych organów podatkowych od korzystnych dla podatników wyroków WSA w sprawach ulgi meldunkowej wciąż czekają na rozpoznanie – zostały zresztą zawieszone do czasu rozstrzygnięcia w sprawie sędzi Dalkowskiej.

Obywatele mogą sobie poczekać

– podsumował gorzko publicysta.

Dziś można odnieść wrażenie, że NSA wziął zwykłych obywateli i ich prawa jako zakładników sporu o sądownictwo. Rozstrzygając w gruncie rzeczy sprawę dotyczącą mechanizmu weryfikacji sędziów, sąd sformułował regułę, która – przynajmniej na czas trwania rządowej obstrukcji – zamyka tysiącom podatników drogę do odzyskania pieniędzy.

Skutkiem stanowiska NSA byłby więc swoisty paradoks, niemożliwy do pogodzenia z zasadą państwa prawnego, o której mowa w art. 2 Konstytucji – mianowicie istniałyby przepisy wprawdzie niekonstytucyjne, a mimo to obowiązujące. Podobnie oznaczałoby to, że wyroki TK wprawdzie, jak to określa art. 190 ust. 1 Konstytucji, mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, a jednak – ze względu na jednoosobową decyzję premiera Donalda Tuska – nie wywołują skutków prawnych.

Można zatem ubolewać, że NSA, zamiast skorzystać z szansy, by – licząc się bardziej z dobrem ogółu obywateli niż z ewentualnymi kontrowersjami dotyczącymi akurat tej sprawy – rozwiązać problem raz a dobrze dla wszystkich, odmówił merytorycznego zajęcia się sprawą, a w swoich motywach zasugerował wręcz rozwiązanie najbardziej niekorzystne dla tychże obywateli. Stanowisko NSA można tym samym uznać za swego rodzaju częściową i czasową legalizację rządowego bezprawia – częściową, ponieważ dotyczy jednego ze skutków procesowych wyroków TK (możliwości wznowienia postępowań – szczęśliwie uchwała nie odnosi się do wpływu nieopublikowanego wyroku TK na wciąż toczące się postępowania), a czasową, ponieważ obowiązuje do momentu, w którym rząd zechce wypełnić swój konstytucyjny obowiązek.

NSA wbrew innym organom, wzywającym do zaprzestania rządowego bezprawia?

Tymczasem bezprawność rządowej praktyki dostrzegają nawet instytucje trudne do posądzenia o sympatię dla obecnego składu TK. Była ona wprost krytykowana przez poprzedniego Rzecznika Praw Obywatelskich, Marcina Wiącka, który zresztą przystępował też do postępowań przed NSA, prezentując pogląd, że termin na skargę o wznowienie otwiera się z dniem wydania wyroku TK, a nie jego publikacji, o czym również informowaliśmy. Co więcej, nawet Komisja Wenecka w opinii z grudnia 2024 r. (CDL-AD(2024)035) uznała, że wszystkie wyroki TK wydane od marca 2024 r. powinny zostać opublikowane.

Na ten aspekt zwróciły uwagę również inne sądy, które – inaczej niż NSA – nie pozwoliły, by rządowe zaniechanie odebrało obywatelom ich prawa. Jak informowaliśmy, Sąd Okręgowy w Szczecinie w wyroku z 18 marca 2026 r. (VI U 1590/25) nakazał ZUS ponowne obliczenie emerytury na podstawie nieopublikowanego wyroku TK we wspomnianej na wstępie sprawie emerytur (SK 140/20), oceniając brak publikacji jako:

[…] nieuprawnione zaniechanie władzy wykonawczej, stanowiące wprost delikt konstytucyjny.

Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 7 listopada 2025 r. (I ACa 42/25) uznał brak publikacji za irrelewantny prawnie, a WSA w Lublinie w wyroku z 11 marca 2026 r. (I SA/Lu 54/26) przyjął, że nieopublikowany wyrok TK może stanowić podstawę wznowienia postępowania. Zbieżne tezy znaleźć można w orzeczeniach WSA w Poznaniu, Kielcach i Rzeszowie. Tym samym NSA, zamiast autorytatywnie rozstrzygnąć spór, pozostawił obywateli w stanie niepewności, a zarazem swoimi motywami dostarczył argumentów na korzyść rządu.

Postulat Ordo Iuris o zawieszenie terminów maksymalnych na wznowienie postępowań wciąż aktualny!

Oczywiście stanowisko NSA nie przekreśla w ogóle możliwości wznowienia postępowań, a jedynie odwleka ją w czasie – skoro termin do wniesienia skargi o wznowienie nie rozpoczął biegu, obywatele będą mogli z niej skorzystać po publikacji wyroku – w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia TK, zgodnie z art. 272 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Rzecz jednak w tym, że niezależnie od tego biegnie inny termin – maksymalny. Art. 278 p.p.s.a. stanowi:

Po upływie lat pięciu od uprawomocnienia się orzeczenia nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem przypadku, gdy strona była pozbawiona możności działania lub nie była należycie reprezentowana.

Analogiczne granice przewidują Kodeks postępowania administracyjnego – pięć lat od doręczenia lub ogłoszenia decyzji w wypadku wznowienia na podstawie wyroku TK (art. 146 § 1 w związku z art. 145a) – oraz Kodeks postępowania cywilnego, który przewiduje termin dziesięciu lat od uprawomocnienia się wyroku (art. 408). Terminy te biegną niezależnie od tego, czy rząd opublikuje wyrok TK. Oznacza to, że każdy miesiąc rządowej obstrukcji, którą NSA właśnie poniekąd usankcjonował, może zamknąć drogę do wznowienia postępowania kolejnym obywatelom. Jeśli więc rząd będzie zwlekał z publikacją dostatecznie długo, wyrok TK – nawet gdy w końcu zostanie ogłoszony – dla wielu z nich okaże się bezużyteczny.

Właśnie przed takim scenariuszem przestrzegaliśmy w raporcie Instytutu Ordo Iuris „Jak wyjść z kryzysu praworządności. Możliwe kierunki działań i reform”, w którym sformułowaliśmy jednoznaczny postulat:

W celu uniknięcia wątpliwości formalnoprawnych i uchronienia obywateli przed potencjalnie niejednolitą praktyką organów oraz sądów konieczne jest uchwalenie przepisów, które doprowadzą do zawieszenia terminów maksymalnych na wznowienie odpowiednich postępowań do momentu opublikowania nieopublikowanych wyroków TK.

W raporcie zaproponowaliśmy także analogiczne zawieszenie biegu przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej aktem normatywnym uchylonym przez TK albo decyzją lub orzeczeniem wydanymi na jego podstawie (art. 417¹ Kodeksu cywilnego). Stanowisko przyjęte dopiero co przez NSA dowodzi, że nie była to obawa teoretyczna. Skoro Naczelny Sąd Administracyjny uzależnił skuteczność wyroków TK od woli rządu, to powyższą interwencję ustawodawcy należy uznać za konieczną.

Podsumowanie

NSA nie podjął 26 października uchwały rozstrzygającej przedstawione zagadnienie, toteż wyrażone przy tym motywy (które zapewne znajdą się w pisemnym uzasadnieniu) nie wiążą innych składów sądów administracyjnych. Byłoby jednak naiwnością sądzić, że pozostaną one bez wpływu na orzecznictwo – tym bardziej że pokrywają się z linią, którą NSA prezentował już w postanowieniach z 25 lutego 2026 r. oraz w czerwcowych sprawach ulgi meldunkowej. W efekcie sąd, który powinien stać na straży praw jednostki wobec administracji, częściowo zalegalizował skutki bezprawnego niepublikowania wyroków TK przez rząd – skrajnie niekorzystne dla obywateli, w tym również tych, którzy ze sporem o ustrój sądownictwa nie mają nic wspólnego.

Odpowiedzialność za ten stan rzeczy spoczywa oczywiście przede wszystkim na rządzie, który od marca 2024 r. łamie art. 190 ust. 2 Konstytucji. Zaniechanie to może rodzić odpowiedzialność konstytucyjną i karną z art. 231 Kodeksu karnego, a także odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa wobec wszystkich, którzy wskutek braku publikacji utracili możliwość dochodzenia swoich praw. Dopóki jednak wyroki pozostają w szufladzie, a ustawodawca nie zawiesi biegu terminów maksymalnych, czas działa na niekorzyść obywateli. Jak się właśnie okazało, NSA – przynajmniej na razie – nie zamierza pomóc w znalezieniu wyjścia z tej sytuacji, co też może stanowić istotny argument w kontekście sporu o kondycję polskiego wymiaru sprawiedliwości.

Źródło ilustracji: Wikipedia.

Przegląd prywatności
Obserwator Praworządności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.

Niezbędne ciasteczka

Niezbędne ciasteczka powinny być zawsze włączone, abyśmy mogli zapisać twoje preferencje dotyczące ustawień ciasteczek.

Analityka

Ciasteczka te wspomagają mechanizmy analityczne śledzące odwiedzane strony i podejmowane interakcje, śledzące czas spędzony na stronie oraz zwiększające jakość danych funkcji statystycznych. Włączenie tych ciasteczek pomaga nam ulepszać nasze strony internetowe.

Marketing

Ciasteczka te wspomagają śledzenie efektywności naszych kampanii marketingowych. Włączenie tych ciasteczek pomaga nam lepiej dostosowywać nasze kampanie reklamowane do naszych odbiorców.