- 5 listopada 2026 r. prezes PSL przedstawił projekt zmiany Konstytucji, zgodnie z którym Zgromadzenie Narodowe, na wniosek KRS, mogłoby uznać „trwałą niezdolność” Trybunału Konstytucyjnego do działania i wybrać od nowa wszystkich 15 sędziów. Propozycja, będąca najpewniej pokłosiem rozmów zwołanych przez Prezydenta po siłowym przejęciu siedziby TK, zasługuje na uwagę – jako głos pochodzący z koalicji rządzącej, wskazujący na potrzebę kompromisu w miejsce rozwiązań siłowych, prowadzonych obecnie przez rząd Donalda Tuska.
- Sam pomysł resetu jest jednak w praktyce ustępstwem wobec bezprawia. Proponowane w jego ramach skrócenie kadencji sędziów ważnie wybranych i zaprzysiężonych wobec Prezydenta trudno pogodzić z ideą rządów prawa – nawet jeśli czyni się to ustawą zmieniającą Konstytucję.
- Wątpliwości budzi także sam mechanizm uznawania „trwałej niezdolności” TK i wyboru nowego składu. Zwłaszcza mechanizm wyboru przez ZN wygląda na rozwiązanie skrojone pod obecną przewagę koalicji w Senacie. Wybór całej piętnastki w jednym głosowaniu łamie zasadę indywidualnego wyboru sędziów, a ślubowanie przed parlamentem zamiast przed Prezydentem uzależnia sąd konstytucyjny od organu, który mógłby go „wygasić”. Projekt nie reguluje przy tym w sposób wystarczający tego, co się stanie, gdy 3/5 głosów nie uda się zebrać.
- Stały mechanizm „wygaszania” Trybunału – i to większością niższą niż ta, której Konstytucja wymaga do postawienia Prezydenta w stan oskarżenia – oznacza powrót do logiki sprzed 1997 r., gdy Sejm mógł odrzucać wyroki TK – logiki bliższej raczej idei supremacji woli powszechnej niż rządów prawa.
- W miejsce resetu można zaproponować kompromis, wolny od powyższych wad: natychmiastową publikację wszystkich wyroków TK, dokończenie kadencji przez ważnie zaprzysiężonych sędziów oraz uregulowanie wyboru sędziów TK w ustawie w sposób kompromisowy.
5 listopada 2026 r., podczas Kongresu Polskiego Samorządu, wicepremier i prezes PSL Władysław Kosiniak-Kamysz przedstawił projekt zmiany Konstytucji, który miałby przeciąć trwający od miesięcy spór o Trybunał Konstytucyjny. Lider ludowców uzasadniał go krótko:
Deeskalacja sytuacji wokół Trybunału Konstytucyjnego jest konieczna aby przywrócić obywatelom niezależny sąd konstytucyjny.
Rdzeniem projektu jest nowy art. 194a Konstytucji. Jego ust. 1 stanowi:
Zgromadzenie Narodowe, na umotywowany wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, może uznać trwałą niezdolność Trybunału Konstytucyjnego do wykonywania jego zadań uchwałą podjętą większością co najmniej 3/5 głosów ustawowej liczby członków Zgromadzenia Narodowego.
Po podjęciu takiej uchwały Zgromadzenie Narodowe – na wniosek Marszałka Sejmu, złożony po zasięgnięciu opinii Pierwszego Prezesa SN, Prezesa NSA i samorządów zawodów prawniczych oraz za uprzednią zgodą Prezydenta (projekt dodaje w tym celu nową prerogatywę w art. 144 ust. 3 pkt 31) – wybierałoby w jednym głosowaniu, tą samą większością 3/5, piętnastu sędziów TK: po pięciu na 3, 6 i 9 lat. Nowi sędziowie ślubowaliby wobec Zgromadzenia Narodowego, a skutek całej operacji określa ust. 5:
Uchwała, o której mowa w ust. 1, wchodzi w życie z dniem wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego w trybie ust. 2. Z tym dniem kadencje dotychczasowych sędziów Trybunału Konstytucyjnego wygasają, a sędziowie ci przechodzą w stan spoczynku z pozostawieniem im pełnego uposażenia.
Aby projekt w ogóle trafił do Sejmu, potrzeba podpisów co najmniej 92 posłów. Klub PSL liczy ich 32, toteż Kosiniak-Kamysz zaapelował o wsparcie do Polski 2050, pozostałych koalicjantów, a także do Konfederacji i Rozwoju Plus.
Dobrze, że PSL i Polska 2050 wybrały rozmowę zamiast siły
Propozycji nie sposób oceniać w oderwaniu od wydarzeń ostatniego tygodnia. 30 października 2026 r. Anna Korwin-Piotrowska – wybrana przez Sejm, lecz nigdy niezaprzysiężona przez Prezydenta – jako rzekomo najstarsza stażem sędzia bezprawnie przejęła faktyczne kierowanie Trybunałem. Było to możliwe wyłącznie dzięki działaniom podległych rządowi służb: w eskorcie funkcjonariuszy Służby Ochrony Państwa do budynku weszło siedem osób wybranych przez Sejm w 2026 r., a Policja, która otoczyła Trybunał kordonem, uniemożliwiła następnie wejście legalnemu Prezesowi TK.
Prezydent Karol Nawrocki przerwał podróż do Senegalu, a już następnego dnia, 31 października, zaprosił do Pałacu Prezydenckiego przedstawicieli sił parlamentarnych. Przyszli liderzy PSL, Polski 2050, Razem, Konfederacji, Rozwoju Plus i PiS. Rozmowy zbojkotowały natomiast Koalicja Obywatelska i Lewica, a premier Donald Tusk tymczasem w orędziu obłudnie zapewniał, że:
Sposobem na spokój nie może być jednak ustępowanie przed bezprawiem i przemocą
– gdy to właśnie podległe jego rządowi służby przemocą ochraniały bezprawie, do którego dochodziło w Trybunale.
Na tym tle postawa ludowców i Polski 2050 zasługuje na odnotowanie. Szymon Hołownia wydał oświadczenie, w którym, między innymi, potępił siłowe działania wobec TK i wezwał do dialogu:
Z kolei Kosiniak-Kamysz, również niejako odcinając się od działań podejmowanych przez premiera Tuska, jako rozwiązanie zaproponował „reset konstytucyjny”, który:
doprowadzi do odbudowy zaufania do TK, zapewni niezależność sędziom, skończy z podważaniem orzeczeń Trybunału i zakończy trwający spór.
Projekt ogłoszony kilka dni później jest więc najpewniej konsekwencją rozmów, do których Prezydent zaprosił wszystkie siły polityczne, i już choćby z tego powodu zasługuje na poważne pochylenie się nad nim. Cieszy, że dwaj koalicjanci premiera zdystansowali się od działań siłowych i zamiast nich wezwali do dialogu. Co istotne, projekt PSL – inaczej niż dotychczasowe pomysły obozu rządzącego – nie pomija przy tym Prezydenta przy wyborze kandydatów, lecz wyposaża go w nową prerogatywę. Dobre intencje nie przesądzają jednak o jakości rozwiązania, a ta – niestety – pozostawia wiele do życzenia.
Reset to w istocie ustępstwo wobec bezprawia
Przede wszystkim kontrowersyjna jest sama idea resetu. Kryzys wokół Trybunału nie wziął się przecież z tego, że ważnie wybrani sędziowie źle wykonują swoje obowiązki. Wziął się z tego, że rząd od marca 2024 r. nie publikuje wyroków TK, że do Trybunału próbowano wprowadzić osoby, które nie złożyły ślubowania wobec Prezydenta, a wreszcie – że w nocy z 30 na 31 października sięgnięto po Policję, która umożliwiła osobie nieuprawnionej przejęcie kontroli nad siedzibą TK. Reset stawia tymczasem znak równości między tymi, którzy prawa przestrzegali, broniąc niezależności Trybunału, a tymi, którzy je łamali: stanowiska mieliby stracić wszyscy, a spór wywołany siłą miałby zostać „rozwiązany” kosztem jego ofiar. Dla Donalda Tuska, jak i jego ewentualnych naśladowców, mogłoby to stanowić wręcz sygnał, że eskalacja się opłaca.
Kadencje sędziów Trybunału – ważnie wybranych przez Sejm i zaprzysiężonych wobec Prezydenta – podlegają ochronie z mocy art. 194 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym wynoszą 9 lat, a ich stabilność jest jedną z kluczowych gwarancji niezależności sądu konstytucyjnego. Skracanie tych kadencji – nawet w ustawie zmieniającej Konstytucję – jest trudne do pogodzenia z ideą rządów prawa, którą art. 2 Konstytucji wyraża w zasadzie demokratycznego państwa prawnego. Ustrojodawca może wprawdzie zmienić Konstytucję, nie znaczy to jednak, że każda zmiana dokonana w przepisanym trybie pozostaje w zgodzie z jej aksjologią. Na tę właśnie słabość wskazywała Pierwsza Prezes Sądu Najwyższego prof. Małgorzata Manowska w opinii z 16 maja 2024 r. do senackiego projektu zmiany Konstytucji (druk senacki nr 55), który również zakładał wygaszenie kadencji wszystkich sędziów TK. Jak pisaliśmy wówczas, Pierwsza Prezes wyraziła wątpliwość, czy przepisy przejściowe ustawy o zmianie Konstytucji mogą stanowić samodzielną podstawę do wygaszenia kadencji sędziów TK i wyboru ich następców. Słusznie wskazała też, że projekt w taki sam sposób traktuje osoby, których prawidłowości wyboru nikt nie podważa – a to one stanowiłyby zdecydowaną większość sędziów pozbawionych urzędu. Zwróciła wreszcie uwagę, że wybór wszystkich 15 sędziów w tym samym momencie byłby sytuacją bezprecedensową w historii III Rzeczypospolitej.
Nie jest to zresztą zastrzeżenie odosobnione. Prof. Kamil Zaradkiewicz, odpowiadając tym, którzy przekonują, że poprawka do Konstytucji może mieć dowolną treść, przypomniał fragment tekstu sędziego TK w stanie spoczynku i byłego sędziego ETPC prof. Lecha Garlickiego z 2016 r.:
Jeżeli jednak pełnia władzy stanowienia poprawek należy do parlamentu i jeżeli poprawki są regularnie wykorzystywane do – prewencyjnego lub następczego – wykluczenia interwencji sądu konstytucyjnego, to nasuwa się pytanie o granice takich praktyk. Ich zbyt intensywne wykorzystywanie może prowadzić do minimalizacji ustrojowej roli sądu konstytucyjnego i do umożliwienia aktualnej większości omijania dotąd istniejących ograniczeń konstytucyjnych. Jeszcze bardziej wątpliwe staje się równoległe dokonywanie zmian konstytucyjnych ingerujących w moc wiążącą rozstrzygnięć sądu konstytucyjnego czy w inny sposób naruszających niezależność władzy sądowniczej.
Trudno o trafniejszy opis projektu, który teoretycznie pozwala w każdej chwili wymienić cały skład sądu konstytucyjnego. Zaradkiewicz słusznie konkluduje przy tym, że w legalnie ukształtowane kadencje urzędujących sędziów można ingerować tylko wtedy, gdy ci dobrowolnie (!) przejdą w stan spoczynku albo zrzekną się urzędów:
Dlaczego wniosek KRS i dlaczego Zgromadzenie Narodowe?
Wątpliwości budzi również sam mechanizm resetu. Po pierwsze – dlaczego z wnioskiem o uznanie „trwałej niezdolności” TK miałaby występować akurat Krajowa Rada Sądownictwa? Zgodnie z art. 186 ust. 1 Konstytucji KRS stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów, a Trybunał Konstytucyjny nie jest sądem w rozumieniu tego przepisu – art. 173 wyraźnie odróżnia przecież „sądy” od „trybunałów”. Rada nie bierze udziału w wyborze sędziów TK i nie ma wobec Trybunału ani żadnej władzy, ani nawet uprawnień kontrolnych. Co więcej, to właśnie Trybunał ocenia konstytucyjność ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa. Nie bez znaczenia jest i to, że chodzi o tę samą KRS, która od początku swojego urzędowania konsekwentnie popiera narrację większości rządzącej – której zresztą zawdzięcza swój wybór – w sprawie sporu o TK. Z całą pewnością nie jest więc bezstronnym obserwatorem ani arbitrem.
Po drugie – rodzi się pytanie, dlaczego sędziów TK miałoby w tym trybie wybierać akurat Zgromadzenie Narodowe. Konstytucja przewiduje jego zwołanie wyłącznie w czterech sytuacjach: dla odebrania przysięgi od Prezydenta (art. 130), wysłuchania orędzia (art. 140), uznania trwałej niezdolności Prezydenta do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia (art. 131 ust. 2 pkt 4) oraz postawienia go w stan oskarżenia (art. 145 ust. 2). W obecnym porządku konstytucyjnym Zgromadzenie Narodowe nikogo nie wybiera, a w całej historii III RP dokonało wyboru tylko raz – w lipcu 1989 r., gdy na urząd Prezydenta wybrało gen. Wojciecha Jaruzelskiego. Powierzenie mu obsady Trybunału byłoby zatem ustrojowym ewenementem.
Uderza przy tym, że projekt zapożycza formułę trwałej niezdolności z art. 131 ust. 2 pkt 4 – tyle że tam uchwała wymaga większości 2/3 ustawowej liczby członków Zgromadzenia Narodowego, tak samo zresztą jak postawienie Prezydenta w stan oskarżenia. Do „wygaszenia” całego Trybunału wystarczałyby natomiast 3/5. Usunięcie piętnastu sędziów konstytucyjnych byłoby więc łatwiejsze niż stwierdzenie, że głowa państwa jest trwale chora.
Trudno oprzeć się wrażeniu, że propozycja powierzenia akurat tej kompetencji Zgromadzeniu Narodowemu to zagrywka pod obecny układ sił. Kluby większości rządowej – KO, PSL, Lewica, Polska 2050 i Centrum – liczą dziś łącznie 239 posłów, a więc do 3/5 w Sejmie (276 głosów) brakuje im 37 głosów. W Senacie kandydaci Paktu Senackiego zdobyli natomiast w 2023 r. 66 na 100 mandatów, czyli więcej niż 3/5. W połączonych izbach, gdzie 3/5 ustawowej liczby członków to 336 głosów, koalicja dysponowałaby zatem około 305 głosami, a do progu brakowałoby jej około 31. Senacka nadwyżka obniża więc poprzeczkę – i obniżać ją będzie zawsze temu obozowi, który zdobędzie przewagę w izbie wybieranej w okręgach jednomandatowych.
Wracając jednak od szczegółów do istoty, trzeba zauważyć, że rozwiązanie to jest w ogóle niezbyt zgodne z obecnym duchem Konstytucji, która wybór sędziów TK powierza Sejmowi. Jak pisaliśmy wielokrotnie – w tym zwłaszcza w raporcie Rola Prezydenta RP w procedurze objęcia stanowiska sędziego Trybunału Konstytucyjnego – jest to rozwiązanie kontrowersyjne, skoro Trybunał kontroluje przede wszystkim ustawy uchwalane przez Sejm – niemniej takie jest obecne brzmienie Konstytucji. Być może więc z punktu widzenia równowagi władz więcej sensu miałoby rozwiązanie, w którym to Sejm mógłby wybierać sędziów większością 3/5, a Senat – zatwierdzać ten wybór. Zgromadzenie Narodowe działa tymczasem jak jedna izba, w której setka senatorów rozpływa się wśród 460 posłów. Łączenie izb może przy tym sprzyjać powstawaniu dość przypadkowych większości.
Piętnaście nazwisk w jednym głosowaniu i ślubowanie przed parlamentem
Na tym wady mechanizmu się jednak nie kończą. Projekt przewiduje, że całą piętnastkę sędziów Zgromadzenie Narodowe wybierze w jednym głosowaniu. Tymczasem art. 194 ust. 1 Konstytucji stanowi, że sędziowie TK są wybierani indywidualnie – i nie jest to sformułowanie przypadkowe. Ustrojodawca z 1997 r. świadomie zerwał w ten sposób z wcześniejszą praktyką wyboru grupowego – Sejm wybrał zbiorczo sześciu sędziów ostatni raz w listopadzie 1993 r. Jak podkreślił Trybunał w wyroku z 3 grudnia 2015 r. (K 34/15):
Nie można pominąć, że wybór sędziego Trybunału na indywidualną dziewięcioletnią kadencję stanowi jedną z konstytucyjnych gwarancji pozycji ustrojowej Trybunału oraz statusu jego sędziów.
Głosowanie nad listą piętnastu nazwisk oznacza, że parlamentarzysta nie może poprzeć jednego kandydata i odrzucić innego – może jedynie przyjąć albo odrzucić cały pakiet. Taka konstrukcja – przy dość szczątkowej regulacji sposobu wyboru samych kandydatów, pozostawianego niemal wyłącznie w gestii Marszałka Sejmu (o czym szerzej w kolejnym akapicie) – w zaprasza wręcz do blokowania wyboru w całości, w wypadku nieuwzględnienia nieformalnych parytetów, jakich zapewne będzie oczekiwać zwłaszcza strona opozycyjna. Na bezprecedensowość jednoczesnego wyboru całego składu TK zwracała zresztą uwagę – jak wspomniano – Pierwsza Prezes SN.
Podobne zastrzeżenia można mieć do metody zgłaszania kandydatów na sędziów TK. Projekt stanowi jedynie, że wskazuje ich imiennie Marszałek Sejmu – po zasięgnięciu niewiążących opinii Pierwszego Prezesa SN, Prezesa NSA i samorządów prawniczych oraz za uprzednią zgodą Prezydenta. Jakkolwiek projekt przewiduje obowiązek doprecyzowania całego trybu wyboru w regulaminie Zgromadzenia Narodowego, to z obecnego brzmienia projektu wynika, że Marszałek miałby tutaj znaczną swobodę – w praktyce mógłby, z zastrzeżeniem zgody Prezydenta, samodzielnie wyznaczyć tych 15 kandydatów. Takie rozwiązanie daje więc Marszałkowi bardzo szerokie pole manewru, nie nakładając na niego realnych obowiązków co do samego doboru kandydatów. Oczywistą więc staje się obawa, że zaproponowana przez niego lista kandydatów bynajmniej nie będzie rzeczywistym wyrazem kompromisu, lecz – w możliwie największym stopniu, mając na uwadze późniejszy tryb wyboru – mimo wszystko rozwiązaniem najbardziej odpowiadającym preferencjom obozu politycznego, z którego Marszałek się wywodzi. Być może więc zamiast rozwiązania tego typu, uzależniającego potencjalnie pluralistyczny skład TK od dobrej woli Marszałka i ewentualnych nieformalnych uzgodnień poprzedzających zgłoszenie listy kandydatur, należałoby przyjąć rozwiązanie z góry wymuszające zagwarantowanie pluralizmu – już na etapie tworzenia tej listy. Takim rozwiązaniem mógłby być na przykład mechanizm podobny do obowiązującego obecnie w zakresie wyboru członków Państwowej Komisji Wyborczej, którzy – zgodnie z art. 157 § 4a Kodeksu wyborczego – są zgłaszani przez kluby poselskie w liczbie odzwierciedlającej proporcjonalnie ich reprezentację w Sejmie, a następnie wskazywani przez Sejm. Oczywiście – mając na uwadze to, że przy ostatnim wskazaniu członków PKW, w grudniu 2023 r., proporcja ta nie została zachowana (PiS – wówczas największy klub w Sejmie – otrzymało dwa miejsca, tyle samo co KO, choć proporcjonalnie powinny przypaść mu trzy, a Lewica otrzymała jedno, choć jej liczebność nie uzasadniała żadnego), mechanizm takiego wyboru powinien być określony w sposób możliwie wyczerpujący.
Wątpliwe jest również przeniesienie ślubowania nowych sędziów z Prezydenta na Zgromadzenie Narodowe. Jak przypomniał Trybunał w wyroku K 34/15, ślubowanie składane wobec Prezydenta:
nie stanowi wyłącznie podniosłej uroczystości o charakterze symbolicznym
– jest ostatnią czynnością doniosłą prawnie, która zamyka procedurę obsadzenia stanowiska. Uprzednia zgoda Prezydenta na listę kandydatów nie zastępuje tej funkcji. Dotyczy bowiem etapu sprzed wyboru, a nie kontroli tego, czy wybór dokonał się zgodnie z prawem i czy wybrana osoba ma zdolność do objęcia mandatu. Co gorsza, sędziowie ślubowaliby przed tym samym gremium, które – na mocy tego samego przepisu – mogłoby ich w każdej chwili „wygasić”. Tworzyłoby to więc wyraźny symbol zależności sądu konstytucyjnego od parlamentu.
Skutki ustrojowej pozycji Prezydenta, jako czuwającego nad przestrzeganiem Konstytucji (art. 126 ust. 2), zostały przy tym podkreślone przez TK w wyroku z 12 maja 2026 r. w sprawie K 3/26. Uchwalenie przepisów z pominięciem tego dorobku mogłoby doprowadzić do wewnętrznej niespójności Konstytucji.
Stały mechanizm bez określonych przesłanek to groźne narzędzie w rękach parlamentarnej większości
W pewnym sensie wpisanie do Konstytucji stałego mechanizmu jest lepszym wyjściem niż jednorazowa zmiana skracająca kadencje konkretnych sędziów. Taka lex specialis, adresowana de facto do imiennie znanych osób, byłaby bardzo wątpliwa z punktu widzenia rządów prawa – i to ją właśnie krytykowała w 2024 r. Pierwsza Prezes SN.
Z drugiej jednak strony stały mechanizm daje Zgromadzeniu Narodowemu narzędzie do instrumentalnego skracania kadencji TK za każdym razem, gdy uzbiera się odpowiednia większość. Dostrzegają to nawet konstytucjonaliści dalecy od obrony obecnego składu Trybunału. Dr Marcin Krzemiński z UJ, który sam ocenia obecny Trybunał bardzo surowo, ostrzegał w rozmowie Internetowej, że projekt:
pozwoli politykom – pod warunkiem uzyskania odpowiedniej większości – na wysadzenie Trybunału Konstytucyjnego w każdej chwili.
Z kolei dr Tomasz Zalasiński zwracał uwagę, że przesłanki resetu nie zostały w ogóle dookreślone:
Nie mamy katalogu okoliczności, które muszą wystąpić, żeby podjąć uchwałę w tej sprawie.
Czym jest bowiem trwała niezdolność Trybunału do wykonywania jego zadań? Odpowiedź da każdorazowo większość polityczna, a sąd konstytucyjny orzekałby ze świadomością, że wyrok niewygodny dla tej większości może stać się przesłanką do jego „wygaszenia”. Trudno o skuteczniejszy środek zastraszenia.
W istocie przyjęcie takiego rozwiązania oznaczałoby poniekąd powrót do czasów PRL i początków III RP, gdy Sejm mógł odrzucać orzeczenia Trybunału. Zgodnie z art. 6 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym z 1985 r. orzeczenie o niezgodności ustawy z Konstytucją przedkładano Sejmowi, który mógł je oddalić większością 2/3 głosów. Pozostałość tego rozwiązania przetrwała jeszcze w przepisach przejściowych Konstytucji z 1997 r. Jej art. 239 ust. 1 stanowił:
W okresie 2 lat od dnia wejścia w życie Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją ustaw uchwalonych przed dniem jej wejścia w życie nie są ostateczne i podlegają rozpatrzeniu przez Sejm, który może odrzucić orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego większością 2/3 głosów, w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.
Projekt PSL idzie przy tym dalej niż PRL-owska ustawa: parlament nie odrzucałby pojedynczego wyroku, lecz mógłby wymienić cały skład sądu – i to uzyskawszy niższą większość niż ta wymagana ówcześnie. Taka konstrukcja jest oczywiście sprzeczna z ideą rządów prawa, a nie ludzi. Stanowi raczej wyraz radykalnego demokratyzmu, zakładającego jedność władzy zamiast jej podziału i supremację woli powszechnej, wyrażanej przez aktualną większość, nad jakimikolwiek nienaruszalnymi zasadami prawnymi. Z zasadą podziału i równowagi władz z art. 10 ust. 1 Konstytucji ma to niewiele wspólnego. Jak natomiast już wskazywaliśmy wyżej – zmiana Konstytucji nie może prowadzić do powstania wewnętrznych sprzeczności w tekście tejże Konstytucji.
Co, jeśli zabraknie 3/5 głosów?
Projekt nie reguluje również w sposób wyczerpujący, co się stanie, jeśli większości wymaganej do wyboru nowej piętnastki sędziów nie uda się uzyskać. Jeśli wczytać się w niego uważnie, to proponowany ust. 5 dodawanego do Konstytucji art. 194a wiąże wejście w życie uchwały o „trwałej niezdolności” dopiero z dniem wyboru nowych sędziów – ale nie mówi wprost nic o sytuacji, w której tego wyboru dokonać się nie uda. Przy literalnej wykładni oznacza to, że nawet po przyjęciu takiej uchwały skracającej kadencję sędziów TK, Trybunał ten może dalej funkcjonować w dotychczasowym składzie tak długo, dopóki Zgromadzenie Narodowe – większością kwalifikowaną – nie wybierze nowego składu.
Tym samym projekt wydaje się odporny na dwie największe obawy, jakie mógłby on budzić prima facie w powyższym zakresie. Po pierwsze – wynika z niego, że w wypadku braku wyboru większością 3/5 nie jest możliwy awaryjny wybór mniejszą większością, w tym przewidzianą obecnie przez Regulamin Sejmu bezwzględną większością głosów. Brak takiego wyjścia awaryjnego należy ocenić na plus – gdyby było ono dopuszczalne, to wymóg 3/5 stałby się iluzoryczny – nikt, kto dysponowałby większością bezwzględną, nie próbowałby nawet szukać szerszego porozumienia. Dobitnie potwierdza to tryb wyboru członków KRS. Zgodnie z art. 11d ust. 5 ustawy o KRS Sejm wybiera ich większością 3/5 głosów, a w razie niepowodzenia – na podstawie ust. 6 – bezwzględną większością. W 2022 r. zastosowano właśnie takie rozwiązanie. Lista kandydatów uzyskała 233 głosy przy 224 przeciwnych, a więc nie osiągnęła progu 3/5 i przeszła dopiero w drugim, „awaryjnym” głosowaniu – przeprowadzonym zaledwie 55 sekund później, z identycznym wynikiem. Ówczesna większość rządząca nie podjęła przy tym nawet próby szukania porozumienia, które pozwoliłoby uzyskać większość kwalifikowaną – zresztą opozycja również nie była nim zainteresowana. Z kolei zarówno w 2018 r. jak i w maju tego roku próg 3/5 udało się osiągnąć tylko dlatego, że opozycja – najpierw PO, Nowoczesna i PSL, a ostatnio PiS – nie wzięła udziału w głosowaniu. Większość ta liczy się bowiem od oddanych głosów, a nie od liczby posłów – pod tym względem projekt PSL, wymagający 3/5 ustawowej liczby członków Zgromadzenia Narodowego, wypada akurat in plus, jako odporny także na taki zabieg.
Rozwiązanie podobne do obowiązującego w ustawie o KRS przewidywał wprost wspomniany już senacki projekt zmiany konstytucji z 2024 r. – wybór miał się odbywać teoretycznie większością 3/5 głosów, ale w razie niepowodzenia – już tylko bezwzględną większością. Pod tym względem obecny projekt należy ocenić pozytywnie na tle jego poprzednika. Należy jednak odnotować, że większość 3/5 ma obowiązywać tylko w wypadku tego specjalnego trybu – jak zapowiedział już sam Kosiniak-Kamysz, po jednorazowym odnowieniu składu TK kolejne wybory miałyby się odbywać na podstawie obecnych zasad, co oznacza, że już po trzech latach pierwszą piątkę sędziów zastąpiliby wybrani zwykłą większością sejmową. Szeroki konsensus byłby więc krótkotrwały – co akurat należy uznać za wadę projektu, który powinien w tym zakresie zostać uzupełniony o odpowiednie rozwiązania ustawowe (pewne rozwiązania w tym zakresie proponujemy niżej).
Przeciwna obawa dotyczy z kolei ryzyka impasu i trwałej obstrukcji: Trybunał uznany przez Zgromadzenie Narodowe za „trwale niezdolny” działałby dalej z mieczem Damoklesa nad głową, a każda mniejszość licząca ponad 2/5 członków Zgromadzenia mogłaby blokować wybór w nieskończoność. Teoretycznie projekt nie pozwala przy tym na pełne zablokowanie TK – jak wspomniano wyżej, skrócenie kadencji sędziów TK byłoby skuteczne dopiero po wyborze nowych na ich miejsce – większością 3/5 – stąd do czasu, gdy to nastąpi, Trybunał teoretycznie może działać nadal, mimo stwierdzenia przez ZN „trwałej niezdolności” do jego działania (oczywiście rodziłoby to pytanie o to, czy w takiej sytuacji można w ogóle mówić o rzeczywistej „trwałej niezdolności” – ale o tym, że projekt nijak nie definiuje jej przesłanek, była już mowa wyżej). Już jednak samo takie stwierdzenie – i idący za nim fakt, że teoretycznie w każdej chwili kadencja sędziów może zostać skrócona, jeśli tylko uda się zebrać, jakkolwiek krótkotrwałą i egzotyczną, większość 3/5 w ZN – nie pozostanie bez wpływu na realne działanie TK, który zapewne w takim okresie ograniczy swoją aktywność do minimum.
Projekt zawiera zresztą pewną istotną lukę. Mianowicie nie wyznacza on żadnego terminu dla Zgromadzenia Narodowego na wybór sędziów TK w tym specjalnym trybie – od momentu przyjęcia uchwały o „trwałej niezdolności”. Nie jest to przeoczenie błahe – rodzi się bowiem pytanie: czy, raz przyjąwszy taką uchwałę, ale nie mogąc potem wybrać sędziów w to miejsce, Zgromadzenie Narodowe może podejmować kolejne próby do skutku? Czy też może wrócić do wyboru w dowolnym momencie, gdy tylko uda się uzyskać większość 3/5 – niechby i po kilku latach, w tym w kolejnej kadencji? Ten ostatni przypadek można by pewnie uznać za wykluczony przez (skądinąd nigdzie niespisaną) zasadę dyskontynuacji. Wciąż jednak mogą rodzić się dalsze wątpliwości – na przykład co w sytuacji, gdy między uchwałą a wyborem pojawi się wakat w TK (ze względu na zrzeczenie się, śmierć lub upływ kadencji sędziego) – według obecnego brzmienia projektu na wakat taki Sejm może wybrać nowego kandydata w normalnym trybie, ale jeśli potem Zgromadzenie Narodowe wybierze nowy skład TK, to taka – bardzo zresztą krótka – kadencja również by wygasała. Rodzi to również pole do nadużyć polegających na wyborze kogoś zaufanego tylko po to, by po kilku dniach lub tygodniach mógł on przejść w stan spoczynku z pełnym uposażeniem.
W powyższym zakresie projekt powinien więc zostać uzupełniony o termin na dokonanie wyboru większością 3/5, liczony od momentu przyjęcia uchwały o „trwałej niezdolności”. Brak wyboru większością kwalifikowaną w tym terminie powinien skutkować utratą mocy przez uchwałę. Natomiast w trakcie biegu tego terminu wybór w zwykłym trybie powinien być zakazany.
Zamiast resetu – kompromis
Zamiast więc powyższego planu, być może szlachetnego w intencjach, ale niezbyt udanego w skutkach, proponujemy następujący plan kompromisowy.
- Opublikowanie wszystkich wyroków TK. Punktem wyjścia jakiegokolwiek rozwiązania obecnego kryzysu musi być opublikowanie przez rząd wszystkich wyroków TK wydanych od marca 2024 r. – bez tego ochrona praw obywateli pozostanie fikcją, a art. 190 ust. 2 Konstytucji, nakazujący niezwłoczne ogłaszanie orzeczeń, martwą literą. Podobne nadużycia nie mogą się powtórzyć, dlatego TK powinien uzyskać możliwość bezpośredniego publikowania swoich wyroków w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim, bez pośrednictwa rządu i RCL. Postulowaliśmy to już w raporcie Ordo Iuris „Jak wyjść z kryzysu praworządności. Możliwe kierunki działań i reform”, przekazanym Prezydentowi w marcu 2026 r. Towarzyszyć temu musi zawieszenie terminów maksymalnych na wznowienie postępowań do czasu publikacji wyroków – o tym, jak pilna to sprawa, pisaliśmy po niedawnym orzeczeniu NSA, który odmówił wznowienia postępowania na podstawie nieopublikowanego wyroku TK.
- Dokończenie kadencji przez ważnie zaprzysiężonych sędziów. Wszyscy sędziowie, którzy złożyli ślubowanie wobec Prezydenta, muszą dokończyć swoje kadencje. Podobnie dokończone powinny zostać kadencje Bogdana Święczkowskiego jako Prezesa i Bartłomieja Sochańskiego jako Wiceprezesa TK. Trójka wybrana w obecnej kadencji Sejmu i zaprzysiężona przez Prezydenta – Magdalena Bentkowska, Dariusz Szostek i Sławomir Patyra – powinna złożyć deklarację, że nie będzie podważać statusu siedmiorga sędziów wybranych wcześniej, w tym Prezesa i Wiceprezesa, oraz że podejmie orzekanie z resztą składu TK – co stanowi ich elementarny obowiązek zawodowy, zgodnie z art. 5 ustawy o statusie sędziów TK, w myśl którego sędzia po złożeniu ślubowania stawia się niezwłocznie w Trybunale w celu podjęcia obowiązków (ich niewykonywanie stanowi delikt dyscyplinarny z art. 24 ust. 1 tej ustawy). Jeśli to nastąpi, to Prezes TK mógłby zakończyć wszczęte 24 września postępowanie, mogące prowadzić do postawienia im zarzutów dyscyplinarnych.
- Ustawa o wyborze sędziów TK, przyjęta ponad podziałami. Sejm powinien uchwalić kompromisową ustawę, popartą przez opozycję, PSL oraz Polskę 2050, która przeniesie regulację wyboru sędziów TK z Regulaminu Sejmu do ustawy. Jest to bowiem materia ustawowa – art. 197 Konstytucji stanowi, że organizację Trybunału i tryb postępowania przed nim określa ustawa. Jakkolwiek w sprawie K 3/26 Trybunał umorzył postępowanie w tym zakresie, to jednak w wyroku K 34/15, uznając ustawowe uregulowanie terminu zgłaszania kandydatów za zgodne z art. 112 Konstytucji, wyraźnie zasugerował, że kwestie wyboru sędziów TK wykraczają poza wewnętrzną sferę Sejmu i powinny znaleźć się w ustawie:
Procedura wyboru sędziego Trybunału nie jest wyłącznie wewnętrzną kwestią organizacji prac izby i rozdziału kompetencji między jej organy wewnętrzne. […] Na ustawodawcy spoczywa natomiast powinność, aby problematykę terminu zgłoszenia kandydatury sędziego Trybunału unormować w ustawie w sposób, który będzie gwarantował ochronę konstytucyjnej kadencji sędziego Trybunału, nieprzerwany tok wypełniania zadań przez sąd konstytucyjny, a także efektywność, transparentność i rzetelność całego procesu wyborczego.
Skoro tak jest w przypadku samego terminu zgłaszania kandydatów, to tym bardziej dotyczy to większości wymaganej do wyboru i roli innych organów w tej procedurze. Ustawa powinna określić większość potrzebną do wyboru: może być kwalifikowana, ale niekoniecznie aż 3/5 – zamiast tego mogłoby być na przykład 11/20 głosów (czyli 253 przy pełnym składzie Sejmu). Ustawa powinna też dookreślić rolę Prezydenta, szanując jego uprawnienia jako strażnika Konstytucji (art. 126 ust. 2), oraz mechanizmy kontroli i równowagi wynikające z zasady podziału władzy – w tym tryb, w jakim Prezydent może zgłaszać Sejmowi wątpliwości co do wyboru, a w razie ich nierozwiania kierować sprawę na przykład do Trybunału – zgodnie z tym, co sugerowaliśmy w raporcie poświęconym roli Prezydenta w procedurze objęcia stanowiska sędziego TK.
Podsumowanie
Propozycja PSL ma jedną niewątpliwą zaletę: powstała w duchu rozmowy, a nie konfrontacji, i nie pomija Prezydenta przy wyborze kandydatów. Jej konstrukcja jest jednak wadliwa u samych podstaw. Reset nagradza bezprawie kosztem sędziów, którzy przestrzegali prawa, oddaje inicjatywę organowi pozbawionemu jakichkolwiek kompetencji wobec TK, powierza wybór gremium, które w polskim ustroju nikogo nie wybiera – i to hurtem, z pominięciem ślubowania wobec Prezydenta – a przede wszystkim tworzy stały instrument wymiany całego sądu konstytucyjnego – łatwiejszy w użyciu niż postawienie Prezydenta w stan oskarżenia czy zmiana Konstytucji.
Kryzys wokół Trybunału można zakończyć bez zmiany Konstytucji: przez opublikowanie wyroków, poszanowanie kadencji ważnie zaprzysiężonych sędziów i ustawowe, ponadpartyjne uregulowanie zasad wyboru na przyszłość. Taki kompromis wymaga od obozu rządzącego mniej heroizmu niż zmiana ustawy zasadniczej, wymaga jednak jednego – rezygnacji z przekonania, że rządy prawa można przywracać siłą.
Źródło ilustracji: Wikipedia.
