- 22 września 2026 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł jednogłośnie (K 21/26), że przepisy o tzw. teście niezawisłości i bezstronności sędziego – w sądach powszechnych, wojskowych i w Sądzie Najwyższym – są niezgodne z Konstytucją.
- Trybunał przyjął, że konstytucyjne prawo dostępu do służby publicznej obejmuje nie tylko możliwość objęcia urzędu, ale również realną możliwość jego sprawowania. Sędzia pozbawiony możliwości orzekania jest zatem pozbawiony samej istoty tego prawa.
- Test nie bada niezawisłości ani bezstronności, lecz okoliczności powołania sędziego, przez co odwraca ideę wyłączenia sędziego: nie okoliczności sprawy podważają bezstronność, ale okoliczności ogólne, niezależne od sędziego. Wobec istnienia instytucji wyłączenia test jest instytucją zbędną, a więc nie spełnia wymogu konieczności z art. 31 ust. 3 Konstytucji.
- Mechanizm testu dubluje procedurę złożenia sędziego z urzędu i pozwala ją obejść, a nadto grozi efektem mrożącym – sędzia może obawiać się orzekania w sposób „niewygodny” pod groźbą instrumentalnego wykorzystania testu przeciwko niemu.
- W praktyce test stosowano wyłącznie wobec sędziów powołanych od 2018 r., odmawiając go wobec sędziów, którzy pierwsze powołanie otrzymali od Rady Państwa PRL. Instytucja pomyślana jako narzędzie kompromisu okazała się narzędziem selekcji politycznej.
- Wyrok obejmuje wszystkie dotąd nieuchylone przepisy o teście i domyka linię orzeczniczą zapoczątkowaną wyrokiem z 25 lutego 2026 r. (SK 68/25), który wyeliminował analogiczny mechanizm w sądownictwie administracyjnym.
22 września 2026 r. o godz. 13:00 Trybunał Konstytucyjny rozpoznał wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego dotyczący badania spełnienia przez sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu – czyli mechanizmu znanego powszechnie jako test niezawisłości. Sprawa toczyła się pod sygnaturą K 21/26, w składzie: sędzia TK Stanisław Piotrowicz (przewodniczący), wiceprezes TK Bartłomiej Sochański (sprawozdawca), sędzia TK Wojciech Sych, prezes TK Bogdan Święczkowski i sędzia TK Rafał Wojciechowski.
Trybunał orzekł, że art. 42a § 3–14 Prawa o ustroju sądów powszechnych, art. 23a § 4–15 Prawa o ustroju sądów wojskowych oraz art. 29 § 5–25 ustawy o Sądzie Najwyższym są niezgodne z Konstytucją:
[…] są niezgodne z art. 60 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 2 oraz w związku z art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Orzeczenie zapadło jednogłośnie. Zaskarżone przepisy weszły do porządku prawnego na mocy ustawy o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw z 9 czerwca 2022 r. – aktu uchwalonego w atmosferze politycznego targu o środki z Krajowego Planu Odbudowy. Na rozprawie prezes Trybunału zapytał wprost, czy powodem ich uchwalenia nie był „zgniły kompromis” i chęć uwzględnienia orzeczeń trybunałów europejskich – czy zatem polityka nie wzięła góry nad prawem. Odpowiedź przedstawiciela SN brzmiała: nie można tego wykluczyć.
Prawo dostępu do służby publicznej obejmuje nie tylko objęcie urzędu, ale i realną możliwość jego sprawowania
Art. 60 Konstytucji stanowi:
Obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach.
Trybunał odczytał ten przepis szeroko. Gwarancja dostępu do służby publicznej byłaby bowiem iluzoryczna, gdyby obejmowała wyłącznie moment objęcia stanowiska, a nie warunki jego sprawowania. Prawo to musi być realne, a nie tylko formalne, toteż oceniać je należy z uwzględnieniem rzeczywistej sytuacji jednostki.
Rzecz w tym, że test niezawisłości uzależnia warunki wykonywania urzędu od sposobu i czasu powołania sędziego. Prowadzi to wprost do podziału sędziów na grupy o różnym statusie, mimo iż w danym momencie zawsze istniała tylko jedna legalna droga do objęcia urzędu – nie sposób przecież traktować obywatela tak, jakby mógł wybierać spośród kilku Prezydentów albo kilku Krajowych Rad Sądownictwa. Decyzję o wyborze zawodu sędziego podejmuje się zwykle na całe życie; przez test sędzia zostaje faktycznie ukarany za decyzję, która w chwili jej podejmowania była w pełni legalna, a dopiero ex post została odmiennie oceniona przez niektóre organy. Państwo najpierw tworzy procedurę, a następnie uznaje udział w niej za nieskuteczny, co burzy zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa.
Test nie bada niezawisłości, lecz okoliczności powołania – i odwraca ideę wyłączenia sędziego
Nazwa instytucji jest myląca, a Trybunał nazwał rzecz po imieniu: mamy do czynienia z inwersją pojęciową (odwróceniem pojęć). Niezawisłość stanowi sumę cech osobistych sędziego i gwarancji instytucjonalnych, toteż dopuszczalny mechanizm kontrolny musi opierać się na relacji między sędzią a okolicznościami konkretnej sprawy. Tymczasem zaskarżone przepisy pozwalają odsunąć sędziego od orzekania nie ze względu na jego działania w danej sprawie, lecz ze względu na okoliczności, na które nie miał on żadnego wpływu – nie on przecież uchwalał przepisy ustawy o KRS.
Wystarczy zestawić brzmienie samego przepisu z jego deklarowanym celem:
Dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu […].
Ustawodawca nie zdefiniował przy tym ani „okoliczności towarzyszących powołaniu”, ani „wymogów niezawisłości”, ani „postępowania po powołaniu”. Określenia te pozostają nieostre i pozbawione definicji legalnej, przez co nie spełniają wymogu dostatecznej określoności przepisów prawa, a w praktyce otwierają drogę do niedopuszczalnej konstytucyjnie weryfikacji powołania sędziego już po jego dokonaniu.
Przedstawiciel wnioskodawcy, profesor Artur Kotowski, powtórzył argumentację przyjętą wcześniej w sprawie SK 68/25: sędziowie są niezawiśli z mocy art. 179 Konstytucji, a domniemanie niezawisłości jest wprawdzie wzruszalne, jednak wyłącznie przez złożenie z urzędu. Nie narusza go wyłączenie sędziego, dotyczy ono bowiem wyłącznie okoliczności danej sprawy. Ustawodawcy nie wolno zatem tworzyć instytucji, która godzi w samą podstawę tego domniemania.
Co więcej, zgodność testu ze standardem konstytucyjnym jest pozorna. Ustawa zastrzega wprawdzie, że:
Wyłączenie sędziego od udziału w danej sprawie nie może stanowić podstawy do wyłączenia tego sędziego w innych prowadzonych przez niego sprawach.
Skoro jednak podstawą wyłączenia są okoliczności dotyczące osoby sędziego, a nie sprawy, to sędzia, który raz testu nie przejdzie, w każdym kolejnym postępowaniu prawdopodobnie zostanie oceniony tak samo, gdyż przecież okoliczności jego powołania, jako zdarzenie przeszłe, nie mogą już ulec zmianie – tak też sądy często stosowały tę instytucję w praktyce. Zastrzeżenie ustawowe pozostaje więc martwe. W świetle istnienia instytucji wyłączenia sędziego test staje się instytucją zbyteczną, a tym samym nie spełnia konstytucyjnego kryterium konieczności z art. 31 ust. 3.
TK zauważył również, że mechanizm ten prowadzi do wydłużenia postępowań, co uderza w prawo strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki (art. 45 ust. 1 Konstytucji) – korzyść okazuje się mniejsza niż koszt, a zatem regulacja nie spełnia także wymogu proporcjonalności sensu stricto.
Test dubluje procedurę złożenia sędziego z urzędu i pozwala ją obejść
Status sędziego został ukształtowany bezpośrednio w Konstytucji, która dopuszcza złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu czy przeniesienie wbrew jego woli jedynie na mocy orzeczenia sądu i tylko w przypadkach określonych w ustawie (art. 180 ust. 2). Ustawa pozwalająca ukształtować status sędziego w sposób zbliżony do pozbawienia go możliwości orzekania jest w tym świetle niedopuszczalna, prowadzi bowiem do zdublowania – a w praktyce do obejścia – konstytucyjnej procedury usunięcia sędziego z urzędu.
Problem ten dostrzegł sam wnioskodawca, o czym wprost mówi komunikat Trybunału:
[…] czy mechanizm, który pozwala na wyłączanie sędziego od orzekania na podstawie kryteriów abstrakcyjnych, nie prowadzi do stworzenia kategorii tzw. „sędziego ułomnego” (posiadającego urząd, ale pozbawionego możliwości sądzenia).
Nie można zgodzić się na istnienie sędziego bez inwestytury – sędziego bez jurysdykcji. Test tworzy w istocie nowe, nieznane Konstytucji wymogi skutecznego objęcia urzędu sędziego i narusza zasadę nieusuwalności z art. 180, uniemożliwiając sędziemu orzekanie. Trybunał odwołał się przy tym do swojej utrwalonej linii orzeczniczej, zgodnie z którą niedopuszczalne jest różnicowanie statusu sędziów ze względu na okoliczności ich powołania, o czym pisaliśmy wielokrotnie.
Efekt mrożący, czyli sędzia, który wie, że za „niewygodny” wyrok może zostać poddany testowi i uznany za niespełniającego wymogów niezawisłości
TK podkreślił również, że możliwość wyłączenia sędziego z powodu okoliczności, na które nie miał wpływu, prowadzi do efektu mrożącego: sędzia może obawiać się orzekania w sposób „niewygodny” w sprawach politycznie wrażliwych, licząc się z tym, że zostanie odsunięty od nich pod pozorem badania jego bezstronności, jedynie z powodu momentu objęcia przez niego urzędu. Paradoksalnie więc to właśnie istnienie instytucji „testu niezawisłości” znacznie osłabia sam przymiot niezawisłości – i to nie tylko wobec sędziego, który test już przeszedł, ale wobec każdego, kto wie, że może mu zostać poddany. Sędziowie stają się w ten sposób ofiarami sporu politycznego zaistniałego już po ich powołaniu, a ocena proporcjonalności nie może od tych realiów abstrahować. Że test niezawisłości jest środkiem uzależnienia sędziów, a nie narzędziem ochrony ich niezależności, pisaliśmy zresztą na tych łamach od początku istnienia tej instytucji.
Test stosowano wyłącznie w jedną stronę, co obnaża jego polityczny charakter
Przez cały okres obowiązywania kwestionowanych przepisów test służył w praktyce jednemu celowi: podważaniu statusu sędziów powołanych od 2018 r. Wobec sędziów, którzy pierwsze powołanie otrzymali od Rady Państwa PRL – a więc od organu na wskroś politycznego, i to w państwie niedemokratycznym – analogiczne zarzuty konsekwentnie odrzucano. Podwójny standard ukształtował się zresztą jeszcze zanim test trafił do ustawy. Gdy w grudniu 2021 r. próbowano zakwestionować w ten sposób sędziego Sądu Najwyższego powołanego przed 1989 r., Sąd Najwyższy – rozpoznając sprawę ponownie w styczniu 2022 r. – stwierdził:
Jednakże, aby twierdzić, że sędzia, który otrzymał pierwsze powołanie na urząd od Rady Państwa PRL przed 1989 r. nie jest niezawisły, konieczne jest wykazanie każdorazowo związku między jego procedurą nominacyjną, a rzeczywistym wpływem na wynik konkretnej sprawy.
Ocena ogólna i abstrakcyjna została wówczas uznana za niezgodną z prawem, a więc niedopuszczalną. Trudno o lepszą ilustrację problemu: wymóg wykazania związku między okolicznościami powołania a konkretną sprawą – słusznie postawiony tam – wobec sędziów powołanych od 2018 r. w praktyce zniknął, bo wystarczała sama okoliczność powołania na wniosek KRS ukształtowanej po 2017 r. Instytucja pomyślana jako narzędzie kompromisu z instytucjami europejskimi okazała się narzędziem selekcji politycznej, co przesądza o jej całkowitym fiasku – i to niezależnie od dzisiejszego wyroku.
Oczywiście – jeszcze gorsza jest praktyka polegająca na wyłączaniu sędziów jedynie z powodu okoliczności ich powołania – bezpośrednio na podstawie ogólnych przepisów o wyłączeniu sędziego oraz tak zwanej uchwały „dwóch i pół izby” Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r. – a więc z pominięciem nawet tych skromnych gwarancji, które przewidywał uchylony dziś test. Tę praktykę Trybunał uznawał za niedopuszczalną już wielokrotnie, choćby w wyrokach P 22/19, P 13/19 i P 10/19, a ostatnio w wyroku z 25 listopada 2025 r. (P 7/23), o czym pisaliśmy. Samą uchwałę z 23 stycznia 2020 r. Trybunał uznał zresztą za niezgodną z Konstytucją w wyroku z 20 kwietnia 2020 r. (U 2/20). Wyrok w sprawie K 21/26 domyka więc linię orzeczniczą w tym zakresie.
Podsumowanie
Wyrok w sprawie K 21/26 stanowi w dużej mierze prostą konsekwencję wyroku z 25 lutego 2026 r. (SK 68/25), w którym Trybunał wyeliminował z porządku prawnego art. 5a Prawa o ustroju sądów administracyjnych – na podstawie identycznych wzorców kontroli. Po dzisiejszym rozstrzygnięciu w polskim porządku prawnym nie pozostał już ani jeden obowiązujący przepis pozwalający na przeprowadzenie testu niezawisłości: ani w sądownictwie administracyjnym, ani w sądach powszechnych, wojskowych czy w Sądzie Najwyższym.
Trybunał zaznaczył przy tym wyraźnie, że orzeczenia trybunałów europejskich, na które tak chętnie powołują się zwolennicy testu, w ogóle nie analizowały indywidualnych praw sędziego – rozstrzygały o gwarancjach procesowych stron, nie zaś o konstytucyjnym statusie osoby powołanej przez Prezydenta, co widać było wyraźnie także w dwuznacznym wyroku TSUE w sprawie C-521/21.
Wyrok jest ostateczny i ma moc powszechnie obowiązującą (art. 190 ust. 1 Konstytucji). Zaskarżone przepisy utraciły moc obowiązującą, toteż wnioski o przeprowadzenie testu stały się bezprzedmiotowe, a postępowania w ich przedmiocie podlegają umorzeniu. Każde dalsze odsuwanie sędziów od orzekania na podstawie uchylonych przepisów będzie działaniem bez podstawy prawnej – ze wszystkimi tego konsekwencjami, od odpowiedzialności dyscyplinarnej, przez odpowiedzialność z art. 231 k.k., aż po roszczenia odszkodowawcze wobec Skarbu Państwa.
Pozostaje pytanie, czy rząd wyrok ten opublikuje i czy sądy będą go stosować. Doświadczenie ostatnich lat nie daje tutaj raczej żadnej nadziei – tym bardziej że w Sejmie leżą kolejne projekty wymierzone w sędziów powołanych po 2018 r. Rzecz jednak w tym, że – jak orzekł wcześniej sam TK – skutki prawne wyroku Trybunału nie mogą zależeć ani od decyzji redakcyjnej Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, ani od tego, czy komuś odpowiada jego treść. W związku z tym sądy – podległe przede wszystkim Konstytucji – powinny stosować się do jego rozstrzygnięć już od chwili ogłoszenia.
Źródło ilustracji: iStock.
